Öncelikle belirtmem gerekir ki oryantalizm, birkaç kitap okunmakla tüketilebilecek bir alan değil. Bir ömür ve hatta daha fazlasını isteyen bir alan. Zira oryantalizm dendiğinde genel olarak Doğu’yla özel olarak İslam’la 14 asırdan fazladır münasebet ve mücadele içerisinde bir olgudan bahsediyoruz. Dolayısıyla ben burada genel olarak oryantalizmden bahseden ve oryantalizmi eleştirel bir gözle ele alıp kolonyal teori kapsamında değerlendiren eserleri paylaşacağım.
Başlayalım: Edward Said’in Şarkiyatçılığını ilk sırada tavsiye edeceğimi düşünebilirsiniz fakat yanılıyorsunuz. Said’den önce daha anlaşılır Türkçe telif eserleri okumak iyidir.
1. Önce Yücel Bulut’un “Oryantalizmin Kısa Tarihi” ile başlanmalı. Gayet anlaşılır ve sade bir dille, fazla kafa karıştırmadan oryantalizmin tarihi seyrini anlatır. Çoğu tez vs. de buna atıf yapar zaten.
2. Yücel Bulut’tan sonra İbrahim Kalın’ın İslam ve Batı ve Ben Öteki ve Ötesi kitapları okunmalı. Ben Öteki ve Ötesi muhteşemdir, dopdoludur, dili harikadır, kaynakları zengindir. Fakat Kalın’ın aşırıya kaçan romantik bakış açısına karşı uyarmam gerekir. Her şey anlatıldığı gibi o kadar güllük gülistanlık değil.
3. Bunlardan sonra alanın temel ve kurucu eseri olan Said’in Şarkiyatçılığı okunabilir. Oryantalizm müktesebatınız arttıkça tekrar okumanızda fayda var. Said’in eleştirilen pek çok yanı olduğunu da unutmamak lazım. Özel bir Said ve Saidyen literatürü var Batı’da.
4. Said’in ardından Lockman okunmalı. Lockman adeta bir Said tekmilesi. Tercümesi de çok iyi. Genel olarak Küre yayınlarının oryantalizm serisi iyidir zaten. Hepsi okunabilir. Alim Arlı’nın Şerif Mardin kitabı da iyidir.
5. Said üzerine en yapıcı eleştirilerden biri Wael Hallaq’a aittir. Şarkiyatçılığı Yeniden Düşünmek, oryantalizm literatürünün en sağlam kitaplarından biridir. Özetle şunu der: Said doğrudan kolonyal teoriyi alır, fakat kolonyal teoriyi ve oryantalizmi doğurdan esasında modern Batılı özne ve bilgidir.
6. Yine Said üzerine Türkçe en esaslı çalışmalardan bir kısmını Fırat Mollaer yapmakta. Özellikle Kimlik, Tanınma Mücadelesi ve Şartkiyatçılık eseri iyidir. Diğer çalışmalarına da bakılabilir. Said’in de neredeyse bütün çalışmaları Türkçe’ye çevrildi zaten. Hepsi okunabilir.
7. Ebuzer Karaaslan’ın yakın zamanda çıkan Oryantalizm’in Zihin dünyası kitabı da güncel literatür açısından çok iyidir, mutlaka okunmalı. Jale Parla’nın Efendilik, Şarkiyatçılık, Kölelik kitabı da iyidir.
8. Yine yakın zamanda çıkan Bekir Emiroğlu’nun Oryantalizm kitabı da daha ziyade sosyolojik perspektiften Saidyen bakış açısıyla oryantalizmi ele alır, iyidir. Peşinden Ali Balcı okunabilir.
Son olarak İsmail Süphandağı, Asaf Hüseyin ve Yüksel Kanar’ın kitaplarını zikredelim. Bunlar şimdilik kitaplığımdan elime gelenler. Devasa bir ingilizce ve diğer Batı dillerinde de oryantalizm literatürü, Türkçe tezler, makaleler vs. olduğunu da belirteyim. Giriş okumaları olarak bunlar yol gösterici olacaktır.
Necmettin Salih 